ΑΠΟ ΤΟ ΠΑΛΙΟ ΚΤΙΡΙΟ ΦΥΛΑΚΩΝ ΣΤΟ ΣΗΜΕΡΙΝΟ ΔΙΚΑΣΤΙΚΟ ΜΕΓΑΡΟ ΣΕΡΡΩΝ
Γράφουν Λίλα Θεοδωρίδου, αρχιτέκτων, Παναγιώτης Καρίπογλου, δικηγόρος
Είναι γνωστή η χρήση ευρωπαϊκών προτύπων και θεσμών στην προσπάθεια εκσυγχρονισμού της οθωμανικής αυτοκρατορίας κατά το β’ μισό του 19ου αιώνα. Ο αργόσυρτος αυτός «εκδυτικισμός» είχε «ορατές» επιπτώσεις στο αρχιτεκτονικό ύφος των δημοσίων κτιρίων της περιόδου. Εκατοντάδες διοικητήρια, νοσοκομεία, στρατώνες, ταχυδρομεία, σχολεία κ.λπ. ανεγέρθηκαν σ’ όλη την οθωμανική επικράτεια σ’ ένα απλοποιημένο κλασικιστικό ύφος και τυπολογία, κοσμούμενα συνήθως με φανταχτερά στέμματα (κεντρικές απολήξεις των γείσων της στέγης), δημιουργώντας ένα αρχιτεκτονικό μείγμα που ορισμένοι ερευνητές ονόμασαν «ανατολίτικο» κλασικισμό και άλλοι «οθωμανικό» νεοκλασικισμό. Στο ίδιο αρχιτεκτονικό ύφος κτίστηκαν και αρκετά κτίρια φυλακών, εντασσόμενα και αυτά στο μεταρρυθμιστικό πλαίσιο τόσο της σχετικής νομοθεσίας, όσο και της φυσικής έκφρασης των χώρων σωφρονισμού (Schull, 2014). Πρόκειται για μια γενικότερη διαδικασία πολιτισμικής σύγκλισης, μέσω της οποίας εξήχθησαν μεν από την Ευρώπη οι κυρίαρχες αρχιτεκτονικές τάσεις, εφαρμόστηκαν όμως από την Πύλη με επί μέρους παραλλαγές. Η θεώρηση αυτή μάς επιτρέπει να αντιληφθούμε γιατί η αρχιτεκτονική έκφραση αυτής της διαδικασίας διέφερε από τον αρχιτεκτονικό νεοκλασικισμό, που μεταφυτεύτηκε από το γερμανικό θεωρητικό του φυτώριο στον ιστορικό του χώρο, στην Αθήνα.
Στην πόλη μας, γνωρίζαμε μέχρι τώρα, ως δημόσια δείγματα αυτού του αρχιτεκτονικού ύφους, το κτίριο του Διοικητηρίου, το 11ο Δημοτικό σχολείο (επί της οδού Βενιζέλου) και το 8ο Δημοτικό (επί της οδού Τσαλοπούλου). Όλα τους είχαν χάσει τα μεγαλοπρεπή «στέμματα», που καθαιρέθηκαν κατά τον μεσοπόλεμο, σε μια προσπάθεια εξελληνισμού τους. Για το κτίριο των σημερινών Δικαστηρίων γνωρίζαμε βέβαια ότι ήταν παλιότερα κτίριο φυλακών, δεν ξέραμε όμως μέχρι ποιό σημείο ήταν το αυθεντικό και πού άρχιζαν οι παρεμβάσεις. Ένα άρθρο που αλιεύτηκε στο διαδίκτυο από τον πρόεδρο του δικηγορικού συλλόγου Σερρών Παναγιώτη Καρίπογλου, μάς οδήγησαν στο να ταυτίσουμε το σημερινό Δικαστικό Μέγαρο με τις πρώην οθωμανικές φυλακές σε πολύ μεγάλο βαθμό και να προσθέσουμε έτσι ένα ακόμη κτίριο «ανατολίτικου» κλασικισμού(έστω και αλλοιωμένο) στην ιστορική κληρονομιά της πόλης μας.
Oσυγγραφέας του άρθρου Emre Kolay παραθέτει πληροφορίες που βασίζονται στα δυσπρόσιτα σ’ εμάς οθωμανικά αρχεία. Η προεργασία ανέγερσης ειδικών κτιρίων για χρήση φυλακών ανάγεται στα 1880 όταν ο ΑβδούλΧαμίτ εξέδωσε ένα διάταγμα 97 άρθρων για την φυσική [οικοδομική] και διοικητική μορφή των φυλακών. Κατά την τότε επικρατούσα πρακτική διάφορες αρχιτεκτονικές «τυπολογίες» φυλακών ζητήθηκαν από τα μεγάλα κράτη της Ευρώπης ανάλογα με τον αριθμό των κρατουμένων (για 60, 75, 135, 150 και 300 άτομα) για να χρησιμεύσουν ως υποδείγματα. Λίγα από τα κτίρια των οθωμανικών φυλακών της περιόδου του Αβδούλ Χαμίτ επέζησαν μέχρι τις μέρες μας. Ένα από αυτά είναι και οι φυλακές των Σερρών. Στηριζόμενος σε αρχειακή έρευνα ο ερευνητής δημοσίευσε σχέδια κατόψεων και όψεων, καθώς και μια φωτογραφία από την εποχή της ανέγερσης, ισχυριζόμενος ότι οι φυλακές των Σερρών είναι από τα ελάχιστα δείγματα που πραγματοποιήθηκαν, σύμφωνα μάλιστα με την αρχική μελέτη τους.
Εκτενή αναφορά κάνει ο ερευνητής και στην μακρόχρονη προετοιμασία ανέγερσης του συγκεκριμένου κτιρίου παραθέτοντας στοιχεία από την αλληλογραφία που βρέθηκε στα αρχεία της Κωνσταντινούπολης (Υπουργείο Δικαιοσύνης). Το πρώτο σημαντικό βήμα έγινε στις 17.06.1899 όταν ζητήθη κενα γίνει αρχιτεκτονικός διαγωνισμός για να προσδιορισθεί ταυτόχρονα και ο προϋπολογισμός κατασκευής του έργου. Στις 27.04.1900 προσδιορίστηκε ο προϋπολογισμός σε 104.300 γρόσια, όμως ως το 1902 δεν είχε αρχίσει ακόμη η ανέγερση. Μια άλλη έκθεση με ημερομηνία 21.03.1905 στο αρχείο του οθωμανικού Υπουργείου Δικαιοσύνης αποδεικνύει ότι είχαν γίνει σημαντικά βήματα προς την κατεύθυνση της ανέγερσης και δύο έγγραφα (5.06.1906& 23.06.1906) αναφέρουν ότι είχαν ετοιμαστεί τα σχέδια και οριστικοποιήθηκε ο προϋπολογισμός. Στις 11.03.1907με την άδεια του Σουλτάνου άρχισαν να κτίζονται οι φυλακές. Τέλος στις 4.09.1907 δηλώθηκε στην κεντρική διοίκηση ότι σε μια βδομάδα το κτήριο παραδίνεται και στις 30.9.1907 ότι ολοκληρώθηκε και πρέπει πλέον να καλυφθεί η δαπάνη του εξοπλισμού του. Το τελευταίο έγγραφο που σώζεται στο αρχείο δηλώνει ότι η μεταφορά των κρατουμένων πραγματοποιήθηκε στις 02.05.1908.
Το κτίριο επομένως των φυλακών Σερρών κτίστηκε μέσα σε έξι μήνες (εντός του 1907) και άρχισε να χρησιμοποιείται την άνοιξη του 1908. Ως προς την αρχιτεκτονική διάταξη και μορφολογία είχε συμμετρική διάταξη, κεντρική είσοδο, ευρεία σκάλα ανόδου στον όροφο (στο διώροφο κτίριο διοίκησης) και στο πίσω μέρος, αραδιασμένα γύρω από κεντρική αυλή (για προαυλισμό) τα ισόγεια κελιά και τους βοηθητικούς χώρους. Κεντρική προεξοχή του ορόφου σηματοδοτούσε την είσοδο (πρόπυλο) και κορυφωνόταν με περίτεχνο στέμμα. Καμπύλα πλαίσια στα υπέρθυρα των ανοιγμάτων του ισογείου και αετωματικά στον όροφο μας παραπέμπουν στην μορφολογία του Διοικητηρίου Σερρών. Το κτίριο δεν ήταν σε επαφή με τα πλάγια και πίσω όρια για προφανείς λόγους ασφάλειας. Eφάπτονταν της κεντρικής αμαξιτής οδού που διέρχονταν μπροστά του, οδό που διατήρησε την ίδια χάραξη στο σημείο αυτό και μετά την έγκριση του Σχεδίου Πόλης Σερρών (1925).Η νέα όμως χάραξη της οδού Μεραρχίας, στο ίχνος περίπου της παλιάς οδού Διοικητηρίου, ρυμοτομούσε το πρόπυλο των φυλακών. Αυτός κατά την άποψή μας ήταν ο λόγος που το επόμενο διάστημα το πρόπυλο και η αντίστοιχη προεξοχή του ορόφου κατεδαφίστηκαν. Έτσι διαμορφώθηκε η τελική (σημερινή) μορφή του κτιρίου επί της οδού Μεραρχίας. Μια ακόμη παρέμβαση /αλλαγή έγινε στα τέλη της δεκαετίας του ΄50, όταν η νότια ισόγεια πτέρυγα κατεδαφίστηκε και αντικαταστάθηκε από νέα, διευρυμένη κατά το πλάτος του πλαγίου ακάλυπτου χώρου.
Σήμερα, αν και τα μορφολογικά σημάδια του «ανατολίτικου κλασικισμού» απουσιάζουν, ως επιδερμικές επεξεργασίες που απομακρύνθηκαν με την πάροδο των ετών, το περίγραμμα, η διάταξη, η θέση του κλιμακοστασίου, η εσωτερική αυλή, τα ακραία τυφλά τμήματα του ισογείου, αλλά και τα αρχειακά τεκμήρια που ήλθαν πρόσφατα στο φως της δημοσιότητας δεν αφήνουν καμιά αμφιβολία για το παρελθόν του κτιρίου. Ναι, το σημερινό Δικαστήριο Σερρών ταυτίζεται με το κτίριο των φυλακών του 1907, μια φιλόδοξη προσπάθεια κτιριακού εκδυτικισμού της τότε οθωμανικής αυτοκρατορίας, ένα σπάνιο τυπολογικά δείγμα που διατηρείται (έστω και αλλοιωμένο) στην πόλη μας ως τις μέρες μας.
Ευχαριστίες: Ευχαριστούμε θερμά τον αρχιτέκτονα Σάββα Τσιλένη για την μετάφραση του άρθρου του Emre Kolayαπό τα τουρκικά στα ελληνικά.
Βιβλιογραφία:
ΕmreKolay,“BatililasmadonemiOsmanlimimarisindeuygulanabilmisbirhapishaneprojesi: Siroz (Serez) hapishanebinasi/ An actualized prison project in the westernization period of Ottoman Architecture: Siroz (Serez) prison building”, SanatTarihiDergisi, 29/1, Nisan|April, 2020, 153-171.
-Kent F. Schull,Prisons in the Late Ottoman Empire: Microcosms of Modernity, Edinburgh University Press, 2014.
