Άρθρο για ένα ευρωπαϊκό εκπαιδευτικό σύστημα
Προσέγγιση στο εκπαιδευτικό σύστημα στη Φινλανδία
Γράφουν οι Γιαπή Ελένη, Κουτίδου Χριστίνα, Σωτηριάδης Δημήτριος, Χριστοδούλου Αθηνά, εκπαιδευτικοί του 4ου Γενικού Λυκείου Σερρών
Στο πλαίσιο του προγράμματος κινητικότητας εκπαιδευτικών Erasmus+ της δράσης ΚΑ1 (Κινητικότητα προσωπικού σχολικής εκπαίδευσης) το οποίο υλοποιήθηκε στο Ελσίνκι της Φινλανδίας, συμμετείχε αντιπροσωπεία καθηγητών από το 4ο ΓΕ.Λ Σερρών αποτελούμενη από τους: Δημήτριο Σωτηριάδη ΠE 19, Διευθυντή του σχολείου, Ελένη Γιαπή ΠΕ02, Αθηνά Χριστοδούλου ΠΕ02 και Χριστίνα Κουτίδου ΠΕ06, η οποία ήταν και υπεύθυνη του προγράμματος.
Το θέμα του επιμορφωτικού προγράμματος ήταν “Δομημένη Εκπαιδευτική Επίσκεψη σε σχολεία /Ινστιτούτα και Επιμορφωτικό Σεμινάριο στη Φινλανδία” (Structured Educational Visit to Schools/Institutes & Training Seminar in Finland”). Το συγκεκριμένο πρόγραμμα χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή με Εθνικό Φορέα Διαχείρισης το Ίδρυμα Κρατικών Υποτροφιών (ΙΚΥ).
Στο πλαίσιο του προγράμματος οι συμμετέχοντες μαζί με εκπαιδευτικούς από διάφορες χώρες είχαν την ευκαιρία να πραγματοποιήσουν εκπαιδευτικές επισκέψεις και επιτόπια παρακολούθηση εργασίας σε διάφορα σχολεία, να παρακολουθήσουν διαλέξεις, να λάβουν μέρος σε εργαστήρια, σε ομαδικές συζητήσεις για το εκπαιδευτικό σύστημα της Φινλανδίας, το οποίο θα αναπτύξουν παρακάτω.
Βασικοί άξονες του φινλανδικού εκπαιδευτικού συστήματος
Η εκπαίδευση στη Φινλανδία αποτελεί βασική προτεραιότητα και έχει στόχο να δημιουργεί την ταυτότητα του νέου ανθρώπου. Οι Φινλανδοί αναρριχήθηκαν στις κορυφαίες θέσεις της λίστας του διεθνούς προγράμματος αξιολόγησης μαθητών PISA και αποδίδουν την επιτυχία τους αυτή σε μεγάλο βαθμό στις χρηματοδοτούμενες από το σχολείο εξωσχολικές δραστηριότητες, αφού πιστεύουν πως “η σημαντική μάθηση λαμβάνει χώρα έξω από την τάξη”. Μαθαίνουν, επίσης, στη φύση – με συχνές επισκέψεις, εργασίες και προγράμματα.
Η υποχρεωτική εκπαίδευση διαρκεί 10 έτη – από τα 6 έως τα 16 χρόνια. Στη συνέχεια επιλέγουν, είτε να συνεχίσουν τη γενική εκπαίδευσή τους για 3 έτη, οπότε δίνουν εξετάσεις εισαγωγής στο πανεπιστήμιο – εξετάσεις με ίδιο περιεχόμενο για όλους τους μαθητές της χώρας- είτε να φοιτήσουν σε επαγγελματικές σχολές όπου αποκτούν εξειδικευμένη επαγγελματική εμπειρία. Οι σπουδές στο Πανεπιστήμιο διαρκούν τρία χρόνια για το βασικό πτυχίο (Bachelor’s degree), μεσολαβεί υποχρεωτικά εργασιακή εμπειρία τριών χρόνων και ακολουθεί η απόκτηση μεταπτυχιακού τίτλου ειδίκευσης (Master’s degree) διάρκειας δύο χρόνων. Τέλος, υπάρχουν οι προαιρετικές διδακτορικές σπουδές.
Τα σχολεία είναι αυτόνομα στην επιλογή του προσωπικού, στην επιλογή των σχολικών εγχειριδίων και στον καθορισμό των προγραμμάτων σπουδών και χρηματοδοτούνται από τους δήμους ενώ ελάχιστα είναι τα ιδιωτικά.
Η τεχνολογία κυριαρχεί στις σχολικές αίθουσες με διαδραστικούς πίνακες, προβολικά μηχανήματα και υπολογιστές αφού τα σχολικά εγχειρίδια είναι και ψηφιακά. Ενδεικτικές διδακτικές μέθοδοι είναι η ομαδοσυνεργατική μάθηση, μαθητοκεντρική – διερευνητική μάθηση, η ατομική κυρίως εργασία στα θετικά μαθήματα, ενώ η αξιολόγηση των μαθητών είναι διαγνωστική και περιγραφική, ενδιάμεση και τελική.
Οι πυλώνες της εκπαιδευτικής φιλοσοφίας
Το εκπαιδευτικό σύστημα της Φινλανδίας στηρίζεται σε τέσσερις πυλώνες, οι οποίοι αποτελούν και το μυστικό της επιτυχίας του, σύμφωνα με τα λεγόμενα των ιθυνόντων της χάραξης της εκπαιδευτικής πολιτικής της χώρας.
Πρώτα είναι η κεντρική φιλοσοφία “Less is more” που διέπει, άλλωστε, όλη τη φινλανδική κοινωνία και την κουλτούρα της. Βαρύτητα δεν δίνεται στην ποσότητα του περιεχομένου των σπουδών αλλά στην εις βάθος ανάλυση και την απόλυτη κατανόησή του από τους μαθητές, οι οποίοι συνδιαμορφώνουν το πρόγραμμα σπουδών τους, καθώς, πέρα από τα υποχρεωτικά μαθήματα, αυτό αποτελείται από έναν μεγάλο αριθμό μαθημάτων ελεύθερης επιλογής.
Το δεύτερο στοιχείο που παίζει καθοριστικό ρόλο είναι οι εκπαιδευτικοί, οι οποίοι χαίρουν ιδιαίτερης εκτίμησης από τη φινλανδική κοινωνία και περιβάλλονται από απόλυτη εμπιστοσύνη όσον αφορά τις παιδαγωγικές επιλογές τους και τη διαχείριση των τάξεων τους. Έχουν μάλιστα τον τελικό λόγο στη διαμόρφωση του αναλυτικού προγράμματος και των σχολικών εγχειριδίων που θα επιλέξουν, καθώς η Πολιτεία καθορίζει μόνο σε γενικές γραμμές τους επιδιωκόμενους σκοπούς και στόχους. Βέβαια και το επαγγελματικό προφίλ των εκπαιδευτικών είναι αρκετά υψηλό, με μεταπτυχιακές σπουδές και εξειδίκευση στη διδασκαλία των γνωστικών αντικειμένων.
Ο τρίτος βασικός πυλώνας της φινλανδικής εκπαίδευσης αφορά την έννοια της ενίσχυσης (support). Ενίσχυση που έχει να κάνει με όλα τα επίπεδα της εκπαιδευτικής διαδικασίας και την αναχαίτιση των όποιων δυσκολιών και προβλημάτων ανακύπτουν κατά τη διάρκειά της. Ο μαθητής δηλαδή θα λάβει απλόχερα την όποια επιπλέον βοήθεια χρειάζεται είτε πρόκειται για το μάθημα αυτό καθεαυτό είτε για δυσκολίες συναισθηματικής – ψυχολογικής χροιάς. Οι παροχές, επίσης, στο επίπεδο της υλικοτεχνικής υποδομής είναι πολύ υψηλές. Όπως μάλιστα μας τόνισε χαρακτηριστικά η διευθύντρια ενός από τα σχολεία που επισκεφθήκαμε «δεν υπάρχει περίπτωση να ζητήσουμε κάτι από τον Δήμο και να μην το πραγματοποιήσει άμεσα».
Η ισότητα αποτελεί το τέταρτο συστατικό του πετυχημένου φινλανδικού μοντέλου, με χαρακτηριστικό σύνθημα το: “no child left behind”. Λαμβάνεται δηλαδή ιδιαίτερη μέριμνα ώστε η Πολιτεία να λειτουργήσει αντισταθμιστικά και εξισορροπητικά απέναντι στις όποιες οικονομικές δυσκολίες και κοινωνικές ιδιαιτερότητες των μαθητών. Για παράδειγμα, η μετακίνηση των μαθητών των οποίων η οικία βρίσκεται πέραν των 5 χιλιομέτρων από το σχολείο γίνεται δωρεάν, όσοι δεν μπορούν λόγω οικονομικής δυσχέρειας να αποκτήσουν φορητό υπολογιστή για το σχολείο, θα αιτηθούν στο Δήμο, ο οποίος θα τους τον χορηγήσει άμεσα, ενώ ένα πιάτο ζεστό φαγητό περιμένει όλα τα παιδιά το μεσημέρι στο εστιατόριο του σχολείου. Μάλιστα, για αυτό το τελευταίο οι Φινλανδοί είναι ιδιαίτερα υπερήφανοι, καθώς φαίνεται να “ξορκίζουν” έτσι τη φτώχεια του ιστορικού τους παρελθόντος και ιδιαίτερα την περίοδο του εμφύλιου σπαραγμού.
Το «θαύμα» άλλωστε του φινλανδικού μοντέλου εντοπίζεται ακριβώς σε αυτό το σημείο: πώς δηλαδή μέσα σε μόλις εκατό χρόνια ανεξαρτησίας κατόρθωσαν από το απόλυτο μηδέν και τις στάχτες του εμφυλίου να εξελιχθούν σε μία πλέον ισχυρή οικονομία. Οι ίδιοι οι Φινλανδοί πιστεύουν ότι αυτό επετεύχθη επειδή επένδυσαν στην Παιδεία.
Τέλος, το δίπολο εμπιστοσύνη – υπευθυνότητα, στο οποίο στηρίζεται όχι μόνο η εκπαίδευσή τους αλλά ολόκληρη η φινλανδική κοινωνία, αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο της φιλοσοφίας και εν τέλει της επιτυχίας τους. Η Πολιτεία εμπιστεύεται τον εκπαιδευτικό, οι γονείς εμπιστεύονται τον εκπαιδευτικό κι ο εκπαιδευτικός εμπιστεύεται τους μαθητές του, οι οποίοι με τη σειρά τους ανταποδίδουν αυτήν του την εμπιστοσύνη συμπεριφερόμενοι με υπευθυνότητα. Σε όσα μαθήματα τουλάχιστον εμείς παρακολουθήσαμε, οι μαθητές ήταν απόλυτα δεκτικοί στην εκπαιδευτική διαδικασία, ενώ χρησιμοποιούσαν με σύνεση τα κινητά τους τηλέφωνα και τους προσωπικούς φορητούς τους υπολογιστές κατά την ώρα του μαθήματος.
Οι συγκρίσεις αναπόφευκτες κι οδυνηρές. Σε ένα εκπαιδευτικό σύστημα σαν το δικό μας, όπου το αντίστοιχο σύνθημα φαίνεται να είναι “more is not enough” κι όπου οι λέξεις εμπιστοσύνη κι υπευθυνότητα αποτελούν κενό γράμμα, το φινλανδικό εκπαιδευτικό σύστημα φαντάζει πραγματικά σαν Aurora Borealis (Βόρειο Σέλας) στον δικό μας ζοφερό ουρανό.
Γνωρίσματα φινλανδικής κουλτούρας και κοινωνίας
Στριμωγμένη ανάμεσα σε Ρωσία και Σουηδία, ανάμεσα σε Δύση και Ανατολή με 5,2 εκατομμύρια κατοίκους και με πολλές λίμνες, η Φινλανδία μπόρεσε να διαμορφώσει την ταυτότητά της με κόπο και …διάβασμα. Από το 19ο αι. φινλανδός φιλόσοφος J.V. Snellman επισήμανε ότι «η δύναμη ενός μικρού κράτους βρίσκεται στην κουλτούρα του και αυτός είναι ο μοναδικός δρόμος για την ανάπτυξη». Παρόλο που η Φινλανδία έγινε κράτος το 1917 από το 1600 υπάρχει νόμος, σύμφωνα με τον οποίον όποιος δεν ξέρει να διαβάζει και να γράφει, δεν επιτρέπεται να κάνει παιδιά!!!
Οι Φινλανδοί επενδύουν στην εκπαίδευση και στη μόρφωση γενικότερα, όχι μόνο σε υλικοτεχνικό εξοπλισμό και σε χρήμα… αλλά σε φιλοσοφία και στάση ζωής! Πιστεύουν ότι η εκπαίδευση είναι ότι πολυτιμότερο εφόδιο έχουν να δώσουν στη νέα γενιά, επιλέγουν τους καλύτερους να εκπαιδεύουν τα παιδιά τους, και μεριμνούν ώστε όλοι οι μαθητές να τελειώσουν την βασική τους εκπαίδευσή στο σχολείο χωρίς να υπάρχει εκπαίδευση διαφορετικών ταχυτήτων. Στη Φινλανδία, ο γιος του πρωθυπουργού, του προέδρου του θυρωρού της πολυκατοικίας και του χασάπη της γειτονιάς πάνε στο ίδιο δημόσιο σχολείο. Το αγαθό της μόρφωσης επιλέχθηκε ως ο μόνος δρόμος που μπορεί να τους οδηγήσει στην οικονομική πρόοδο από τη δεκαετία του ’70. Η σημερινή οικονομική κατάσταση της χώρας που είναι μια από τις πλουσιότερες της Ευρώπης, τους δικαίωσε. Η εκπαίδευση κάθε παιδιού στοιχίζει στο κράτος €200.000, από το νηπιαγωγείο μέχρι και το Πανεπιστήμιο, γεγονός που δεν τους φοβίζει αλλά το θεωρούν ως την καλύτερη αξιοποίηση των φόρων τους.
Η γενικότερη φιλοσοφία της σκανδιναβικής χώρας περιγράφεται με λίγες λέξεις: απλότητα, λειτουργικότητα, πνευματική καλλιέργεια, εξέλιξη, σιωπή και ηρεμία.
Χαρακτηριστικό γνώρισμα της βιοθεωρίας τους είναι το «sisu», μια έννοια που περικλείει μέσα της την επιμονή, την αποφασιστικότητα, την προσωπική προσπάθεια του καθενός για μεγιστοποίηση των δυνατοτήτων του και συνεχή βελτίωση. Δίνουν μεγάλη βαρύτητα στον αυτοπροσδιορισμό και στη δημιουργία προσωπικής ταυτότητας του μαθητή με την ανάληψη ευθυνών και δυνατότητα επιλογών μέσα στο σχολείο αλλά και μαθαίνουν στα παιδιά από μικρή ηλικία να στηρίζονται στις δυνάμεις τους και να είναι ανεξάρτητα. Ο μαθητής στο σχολείο πηγαίνει με το λεωφορείο της γραμμής (δεν υπάρχουν σχολικά λεωφορεία), το οποίο θα τον αφήσει στην είσοδο του σχολείου του και είναι λίγα τα παιδιά που μετακινούνται με τους γονείς τους.
Στη Φινλανδία το εκπαιδευτικό σύστημα είναι ανεξάρτητο από τις πολιτικές αλλαγές αφού υπάρχει το Εθνικό Συμβούλιο Παιδείας που καθορίζει μεταξύ των άλλων και το πρόγραμμα σπουδών. Τα νέα προγράμματα σπουδών προετοιμάστηκαν από το Εθνικό Συμβούλιο Παιδείας της Φινλανδίας το 2014 και τέθηκαν σε ισχύ τον Αύγουστο του 2016, δίνοντας βάρος στη διεπιστημονική μέθοδο εκμάθησης και σε πρακτικές συνεργατικής μάθησης. Ο τρόπος με τον οποίον ορίζουν τον αριθμό των εισακτέων φανερώνει τη λογική και την υπευθυνότητας με την οποία αντιμετωπίζουν την Παιδεία: «Το υπουργείο Παιδείας ελέγχει τις γεννήσεις, τις μεταναστευτικές ροές, τη γήρανση του πληθυσμού και διάφορα άλλα δεδομένα που του στέλνουν σχολεία, δήμοι και επιχειρήσεις από όλη την επικράτεια. Με αυτόν τον τρόπο γνωρίζει πόσους θα χρειαστεί από κάθε επάγγελμα και κάθε τομέα τα αμέσως επόμενα χρόνια και αναλόγως ορίζει τον αριθμό των εισακτέων σε πανεπιστήμια και πολυτεχνεία».
Το δημόσιο δεν είναι ο μοναδικός τομέας για την εξεύρεση εργασίας στη χώρα αυτή, όπου τουλάχιστον το 40% του πληθυσμού έχει τελειώσει πανεπιστήμιο μια και η δημιουργία μιας επιχείρησης είναι κάτι εύκολο και γρήγορο και η σύνδεση εκπαίδευσης και αγοράς εργασίας είναι γεγονός που υλοποιείται μέσα στα σχολεία και στα Πανεπιστήμια.
Τα προβλήματα των Φινλανδών, όπως το δημογραφικό πρόβλημα και η γήρανση του πληθυσμού, μοιάζουν με τα προβλήματα κάθε αναπτυγμένου κράτους. Σε ένα κράτος, όμως, με χαμηλό δείκτη εγκληματικότητας, με χαμηλό δείκτη ανεργίας (8,8%), με ισχυρό κράτος πρόνοιας, με 360.000 ενσωματωμένους μετανάστες, με δυνατή βιομηχανία κυρίως στον τομέα της ξυλείας και της κινητής τηλεφωνίας, οι Φινλανδοί μοιάζουν να απολαμβάνουν τη ζωή τους.
